Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) ekonomistleri tarafından hazırlanan "Ramazan ve Gıda Fiyatları: Mikro Verilerden Yeni Kanıtlar" başlıklı araştırma raporu, Ramazan ayının mutfak enflasyonu üzerindeki derin etkilerini gün yüzüne çıkardı. Yayımlanan çalışmada, Ramazan ayının gıda enflasyonu üzerinde öncü, eş anlı ve gecikmeli olarak ciddi bir yukarı yönlü baskı oluşturduğu tespit edildi. Ortaya çıkan tablo, bu dönemdeki fiyat artışlarının yalnızca geçici bir mevsimsel dalgalanma olmadığını, aksine gıda fiyatları için öngörülebilir bir dönemsel risk unsuru taşıdığını gösteriyor.
İşlenmemiş Gıda Fiyatlarında Keskin Artış
Araştırmanın en dikkat çekici bulgularından biri, fiyat artışlarının et, sebze ve meyve gibi işlenmemiş gıda gruplarında yoğunlaşması oldu. Taze ürünlerin kısa raf ömrüne sahip olması, arz esnekliğinin düşük kalması ve artan talebin etiketlere hızla yansıması bu durumun temel nedeni olarak açıklanıyor. Mikro verilere bakıldığında, işlenmemiş gıda fiyatları Ramazan öncesindeki hazırlık döneminde ortalama yüzde 2,5 oranında yükselirken, bu ivme Ramazan ayı boyunca hızlanarak yüzde 5,9 seviyesine ulaşıyor.
Diğer yandan peynir ve şekerli ürünler gibi işlenmiş gıdalarda perakendecilerin uyguladığı yoğun promosyon kampanyaları ile rekabet ortamı sayesinde fiyat artışlarının daha sınırlı kaldığı belirtiliyor. Ürün bazlı incelemelerde dana eti, tavuk eti ve taze sebzelerde istatistiksel olarak belirgin bir sıçrama yaşandığı, taze sebzelerin özellikle Ramazan sonrasında en yüksek artış oranlarına ulaştığı görülüyor.
Zincir Marketlerde Fiyatlar Daha Hızlı Yükseliyor
TCMB'nin raporu, tüketicilerin alışveriş tercihleri ile fiyat artışları arasındaki doğrudan ilişkiyi de ortaya koyuyor. İndirim (discount) marketleri ve zincir marketlerin, Ramazan etkisini etiketlere yerel marketlerden çok daha hızlı ve kalıcı biçimde yansıttığı ifade ediliyor. Ramazan öncesinden ayın ortasına kadar olan süreçte işlenmemiş gıda fiyatları indirim marketlerinde yüzde 12,8 artarken, bu oran yerel marketlerde yüzde 10,5 seviyesinde kalıyor. Bayram sonrası dönemde ise fiyat artışları organize zincir marketlerde yüzde 24,6'yı bulurken, yerel işletmelerde bu etki çok daha sınırlı ölçülüyor.
Merkezi satın alma sistemleri ve eş zamanlı fiyatlama davranışları, organize perakendenin fiyatları belirlemesinde önemli bir rol oynuyor. Yerel marketlerde ise daha esnek tedarik yapısı sayesinde fiyat geçişkenliği düşük kalıyor. Raporda, zincir ve indirim marketlerinin Türkiye hızlı tüketim ürünleri pazarındaki payının yüzde 77 gibi oldukça yüksek bir orana ulaştığına da dikkat çekiliyor.
Ramazan Zamları Kalıcı Hale Geliyor
Analizin en kritik sonuçlarından biri de, Ramazan döneminde talep şokuyla yükselen fiyatların bayram sonrasında eski seviyelerine dönmemesi oldu. Literatürde "aşağı yönlü nominal fiyat katılığı" olarak adlandırılan bu durum, artan fiyatların kalıcı bir enflasyon unsuru haline geldiğini kanıtlıyor. Özellikle gelir düzeyinin yüksek olduğu illerde fiyatların Ramazan sonrası daha yüksek seviyelerde tutunduğu gözlemleniyor.
Türkiye'de gıda ve alkolsüz içecekler grubunun Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) sepetinin yaklaşık yüzde 25'ini oluşturması, ekonomik açıdan durumun ciddiyetini artırıyor. Ev dışı tüketim harcamaları da hesaba katıldığında, Ramazan ayının enflasyon üzerindeki dolaylı etkisi çok daha geniş bir alana yayılıyor. Merkez Bankası yetkilileri, bu veriler ışığında Ramazan ayının basit bir takvim etkisinden ziyade, gıda fiyatlarında kalıcı tortu bırakan yapısal bir şok olarak değerlendirilmesi gerektiğinin altını çiziyor.
