Montrö Boğazlar Sözleşmesi, Türkiye'nin İstanbul ve Çanakkale Boğazları üzerindeki egemenlik haklarını güçlendiren ve bugün de yürürlükte olan en önemli uluslararası anlaşma. Özellikle son yıllarda yaşanan Rusya-Ukrayna Savaşı ile yeniden gündeme gelen sözleşme, boğazlardan geçiş kurallarını belirlerken Türkiye'ye önemli yetkiler tanıyor.
Lozan Sonrası Yeni Dönem Başladı
Osmanlı döneminde tamamen devlet kontrolünde bulunan Türk boğazları, 1841 yılında imzalanan Londra Boğazlar Sözleşmesi ile uluslararası statü kazandı. Cumhuriyet'in ilanından sonra yürürlüğe giren Lozan Boğazlar Sözleşmesi, ticaret ve savaş gemilerine geniş geçiş serbestisi tanırken boğazlar bölgesinin askerden arındırılmasını öngördü. Ayrıca geçişleri denetlemek amacıyla uluslararası bir komisyon oluşturuldu.
Ancak değişen güvenlik koşulları ve Avrupa'da yükselen siyasi gerilimler, Türkiye'nin bu düzenlemenin değiştirilmesi yönünde diplomatik girişimlerde bulunmasına neden oldu.
Montrö Türkiye'nin Egemenlik Haklarını Güçlendirdi
1936 yılında yürürlüğe giren Montrö Boğazlar Sözleşmesi, Türkiye açısından tarihi bir kazanım olarak değerlendiriliyor. Sözleşmeyle birlikte boğazların askerden arındırılmış statüsü sona ererken, uluslararası Boğazlar Komisyonu kaldırıldı ve boğazların kontrolü tamamen Türkiye'ye bırakıldı.
Böylece Türkiye, savaş ve güvenlik durumlarında boğazlardan geçişleri düzenleme yetkisine sahip oldu. Bu durum hem ülkenin savunma kapasitesini güçlendirdi hem de boğazlar üzerindeki egemenlik haklarını pekiştirdi.
Boğazlardan Geçiş Kuralları Nasıl İşliyor?
Montrö Sözleşmesi'ne göre ticaret gemileri barış dönemlerinde büyük ölçüde serbest şekilde boğazlardan geçebiliyor. Savaş gemileri için ise tonaj sınırları, önceden bildirim zorunluluğu ve çeşitli geçiş kuralları uygulanıyor.
Özellikle Karadeniz'e kıyısı bulunmayan ülkelerin savaş gemilerine yönelik daha sıkı sınırlamalar dikkat çekiyor. Türkiye'nin savaşın tarafı olduğu ya da kendisini yakın savaş tehdidi altında gördüğü dönemlerde ise boğazlardan geçiş konusunda çok daha geniş yetkilere sahip olduğu belirtiliyor.
Montrö Değiştirilebilir Mi?
Sözleşmede değişiklik yapılabilmesi için taraf ülkelerin ortak kararı gerekiyor. Bazı kritik maddelerde ise yalnızca taraf devletlerin değil aynı zamanda Türkiye'nin ve Karadeniz'e kıyısı bulunan ülkelerin de onayı şart koşuluyor.
Bu nedenle Türkiye'nin onayı olmadan Montrö'nün temel hükümlerinin değiştirilmesinin hukuken oldukça zor.
Rusya-Ukrayna Savaşı Montrö'nün Önemini Yeniden Gösterdi
2022 yılında başlayan Rusya-Ukrayna Savaşı, Montrö Boğazlar Sözleşmesi'nin stratejik önemini bir kez daha ortaya koydu. Türkiye, savaşın başlamasının ardından sözleşme hükümlerini uygulayarak boğazlardan savaş gemilerinin geçişine ilişkin düzenlemeleri devreye aldı.
Bu süreçte Montrö, Karadeniz'deki askeri hareketliliğin kontrol altında tutulmasına katkı sağlarken Türkiye'nin uluslararası hukuk çerçevesindeki rolünü de ön plana çıkardı.
Yaklaşık Bir Asırdır Yürürlükte
Yaklaşık 90 yıldır yürürlükte bulunan Montrö Boğazlar Sözleşmesi, Türkiye'nin boğazlar üzerindeki egemenliğini koruyan en önemli uluslararası belgelerden biri olmayı sürdürüyor. Uzmanlara göre sözleşme, Karadeniz'de güvenlik dengesi ve bölgesel istikrar açısından bugün de kritik önem taşıyor.
