28 Şubat’ta başlayan savaşın ardından yakıt fiyatlarındaki artış, hem tüketiciyi hem de küresel tedarik zincirini doğrudan etkiliyor.
Savaşın başlamasından bu yana:
Dizel fiyatları yaklaşık %45 arttı
Benzin fiyatları yaklaşık %35 yükseldi
EIA’nın tahminlerine göre dizelin bu ay galon başına 5,80 doların üzerine çıkması, benzinin ise ortalama 4,30 dolar seviyesinde olması bekleniyor. Kısa süreli barış umutları fiyatlarda geçici bir düşüş yaratsa da, dizel ile benzin arasındaki fark halen yüksek seviyede kalmaya devam ediyor.
Dizel krizi neden daha derin?
Enerji uzmanlarına göre dizel piyasasında yaşanan kriz, savaş öncesine dayanıyor. Zaten sıkışık olan arz, çatışmayla birlikte daha da daraldı.
Özellikle Basra Körfezi ülkelerinin ihracat kısıtlamaları, küresel dengeleri bozdu. Bölgede çıkarılan petrolün büyük kısmının dizel ve jet yakıtı üretimine uygun olması, krizi daha da ağırlaştırdı.
Enerji stratejisti Joe DeLaura durumu şöyle özetliyor:
Dizel ve jet yakıtında ciddi bir açık var. Benzin arzı ise daha dengeli.
“Yerine konulamaz bir arz kaybı”
Jason Gabelman, mevcut durumun kritik olduğunu vurgulayarak şunu söylüyor:
Zaten sıkı olan bir piyasada bu arzı kaybettiniz ve bunun yerine konulmasının bir yolu yok.
Özellikle Çin, rafineri kapasitesine rağmen iç piyasayı korumak için ihracatı sınırlayınca küresel açık daha da büyüdü.
ABD bile açığı kapatamıyor
ABD dizel üretiminde net ihracatçı konumunda olsa da, küresel açığı kapatmakta yetersiz kalıyor. Avustralya gibi ülkeler ABD’den alımları artırsa da, Körfez kaynaklı arz kaybı küresel sistemi zorlamaya devam ediyor.
Enerji uzmanı Joe DeLaura bu durumu şöyle açıklıyor:
ABD üretim yapabilir ama dünyayı besleyemez.
Dizel neden daha kritik?
Dizel ile benzin arasındaki fark yalnızca fiyat değil, kullanım alanı açısından da büyük:
Benzin: Binek araçlar
Dizel: Kamyonlar, tarım makineleri, ağır sanayi
Bu da dizel talebinin daha esnek olmamasına neden oluyor. Yani tüketim kolayca azaltılamıyor.
Rafineri kapasitesi sınırlı
Rafineriler, üretimlerini kolayca değiştiremiyor. Patrick De Haan bunu şöyle açıklıyor:
Bilimi eğip bükerek sadece dizel üretmek mümkün değil.
Kenneth Gillingham ise taşımacılık altyapısının sınırlılığına dikkat çekerek fiyatların bölgesel farklılık gösterdiğini belirtiyor.
Dizel neden zaten pahalıydı?
Dizel fiyatlarının yüksek olmasının savaş dışında da nedenleri var:
Daha sıkı çevre standartları
Yüksek üretim maliyetleri
Benzine göre daha yüksek vergiler
ABD’de dizel vergisi galon başına 24,4 sent, benzinden daha yüksek seviyede bulunuyor.
Fiyatlar ne zaman düşer?
Uzmanlara göre fiyatların düşmesi için en kritik faktörlerden biri Hürmüz Boğazı’nın yeniden tam kapasiteyle açılması. Ancak bu gerçekleşse bile: Arzın normale dönmesi aylar sürebilir, fiyatlar savaş öncesi seviyelere hızlı dönmeyebilir.
Enerji uzmanları durumu şöyle özetliyor: “Dizel ekonomiyi çalıştırır, hatta dünyayı döndürür.”
