Dünya genelinde hava kirliliği denildiğinde akla ilk gelen Delhi veya Pekin gibi Asya metropolleri olsa da, son veriler Avrupa'nın yanı başında, Balkanlar'da çok daha kritik bir tablonun yaşandığını ortaya koydu. Yapılan kapsamlı bir araştırma, bölgedeki partikül kirliliğinin kış aylarında dünyanın en yüksek seviyelerine ulaştığını belgeledi.
İsviçre merkezli Paul Scherrer Enstitüsü (PSI) tarafından yürütülen çalışma, Balkanlar'daki hava kalitesinin alarm verici boyutlarda olduğunu kanıtladı. Araştırma sonuçlarına göre, kış mevsiminde bölgedeki partikül kirliliği Avrupa'nın en yüksek seviyesinde seyrediyor. Hatta bazı günlerde kirlilik oranları, hava kirliliğiyle özdeşleşen Pekin'i bile geride bırakarak dünya genelindeki en kötü değerler arasına giriyor. Özellikle kış aylarında kükürt dioksit oranlarının, Batı Avrupa'da normal kabul edilen seviyelerin 30 katına kadar çıkabildiği tespit edildi.
Her Yıl Binlerce Kişi Erken Ölüyor
Bosna Hersek özelinde elde edilen veriler, kirliliğin insan sağlığı üzerindeki yıkıcı etkisini gözler önüne seriyor. Tahminlere göre ülkede her yıl yaklaşık 3.300 kişi, hava kirliliğine bağlı nedenlerle hayatını erken kaybediyor. Dünya Sağlık Örgütü (WHO) standartlarının çok üzerinde seyreden bu değerler, bölge halkı için ciddi bir sağlık tehdidi oluşturuyor.
Araştırma ekibi, bir şehrin hava kalitesini tek bir noktadan ölçmenin yetersiz kalacağını düşünerek Saraybosna sokaklarında özel donanımlı bir minibüsle ölçüm yaptı. Çatısına yerleştirilen örnekleme boruları ve son teknoloji sensörlerle donatılan araç, kış boyunca şehirde 90 dakikalık turlar attı.
Kanserojen Maddeler ve Isınma Sorunu
Ölçüm sonuçları, hava kirliliğinin kaynağına dair çarpıcı detaylar sundu. Şehrin havasındaki partikül kirliliği karışımı, zamanın yüzde 66'sında WHO'nun günlük kılavuz değerlerini aştı. Hatta sıklıkla bu sınırın sekiz kat üzerine çıkıldığı görüldü. Kirliliğin en yoğun olduğu bölgelerin, evsel ısınmanın baskın olduğu yerleşim alanları olduğu belirlendi.
Bu bölgelerde ısınma amaçlı yakılan odun, kömür ve hatta çöpler, havaya yüksek miktarda kansere neden olan polisiklik aromatik hidrokarbonlar salıyor. Araştırmacılar, batı kesimlerde akşamları gözle görülür bir duman tabakasının oluştuğunu ve yerleşim yerlerinde yoğun odun ve kömür kokusunun hakim olduğunu rapor etti.
Saraybosna'daki hava kirliliğini tetikleyen bir diğer faktör ise oldukça yaşlı olan araç filosu. Şehirdeki araçların ortalama yaşının 19 olduğu ve filonun yüzde 10'unun modern Avrupa egzoz standartlarının öncesine ait olduğu belirtildi. Karşılaştırma yapmak gerekirse, Birleşik Krallık'ta bir otomobilin ortalama yaşı 10 civarında seyrediyor.
Bununla birlikte şehir merkezindeki kirlilik profilinde restoranların etkisi de dikkat çekti. Özellikle ızgara yemeklerin ve kebap pişiriminin yoğun olduğu merkezde, yemek pişirme kaynaklı dumanın kirliliğe katkısı yadsınamaz boyutlarda. Araştırmacılar, bazı günlerde şehir merkezindeki ızgara kokusunun Kuzey Hindistan'ı andıracak yoğunlukta olduğunu ve dumanın adeta 'ağızda tadılabilecek' seviyeye ulaştığını ifade etti.
Çözüm: Yalıtım ve Dönüşüm
Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı'nın (UNDP) 2023 tarihli çalışması, sorunun çözümü için ev yalıtımı, merkezi ısıtma sistemlerinin yaygınlaştırılması ve ısı pompalarının kullanımını öneriyor. Ayrıca soba denetimleri ve halkın bilinçlendirilmesi de öncelikli eylem planları arasında yer alıyor. Uzmanlar, 2033 yılına kadar katı yakıtla ısınmanın yüzde 90 oranında azaltılmasını hedefleyen planların hayati önem taşıdığını, ancak bu hedefe ulaşılsa bile diğer kirlilik kaynaklarının da göz ardı edilmemesi gerektiğini vurguluyor.
