Çekya hükümeti, uluslararası alanda geniş yankı uyandıran ve kamuoyunda İstanbul Sözleşmesi olarak bilinen Kadına Yönelik Şiddet ve Aile İçi Şiddetin Önlenmesi ve Bunlarla Mücadeleye İlişkin Avrupa Konseyi Sözleşmesi'nden resmen çekilme kararı aldı. 2016 yılında atılan ilk imzanın ardından yıllarca askıda kalan ve bir türlü yürürlüğe girmeyen sözleşme için 2023 yılında başlatılan resmi onay süreci, mevcut hükümetin müdahalesiyle tamamen durduruldu. Alınan bu son kararla birlikte, Çekya'nın sözleşmeye katılım süreci sonlandırılmış oldu.
İptalin gerekçesi toplumsal cinsiyet kavramı
Çekya basınında geniş yer bulan gelişmelere göre, mevcut hükümet eski Başbakan Petr Fiala döneminde başlatılan uyum adımlarını rafa kaldırdı. Alınan iptal kararının temel gerekçesi olarak, sözleşme metninde geleneksel biyolojik cinsiyet tanımı yerine toplumsal cinsiyet ifadesinin kullanılması gösterildi. Hükümet yetkilileri, bu terminolojinin ülkenin toplumsal hassasiyetleriyle örtüşmediğini belirtti. Hatırlanacağı üzere, Çekya Senatosu da Ocak 2024'te gerçekleştirdiği kritik oylamada İstanbul Sözleşmesi'nin onaylanmasını reddederek tasarıyı veto etmişti. Söz konusu oturumda çok sayıda senatör, sözleşmenin içeriğindeki ilgili maddelere açıkça karşı çıkmıştı.
Avrupa genelinde sözleşmeye yönelik tutumlar
Çekya'nın onay sürecini iptal etmesi, Avrupa genelinde İstanbul Sözleşmesi ekseninde yürütülen tartışmaları yeniden gündeme getirdi. Yakın zaman önce Letonya da benzer bir siyasi irade göstererek sözleşmeden çekileceğini kamuoyuna duyurmuştu. Avrupa Birliği, sözleşmeyi 13 Haziran 2017 tarihinde kurumsal düzeyde imzalamış olsa da üye devletler arasında metnin uygulanabilirliği konusunda ciddi görüş ayrılıkları bulunuyor. Rusya ve Azerbaycan sözleşmeyi başından beri imzalamayı kesin bir dille reddetti. Diğer yandan Çekya'nın yanı sıra Slovakya, Litvanya, Macaristan, Ermenistan ve Bulgaristan gibi bölge ülkeleri uluslararası arenada imza atmalarına rağmen, iç hukuklarında metni meclislerinden geçirip yürürlüğe koymadılar.
Türkiye'nin çekilme süreci ve metnin arka planı
Asıl adı 'Kadına Yönelik Şiddet ve Aile İçi Şiddetin Önlenmesi ve Bunlarla Mücadeleye Dair Avrupa Konseyi Sözleşmesi' olan bu belge, uluslararası topluma ilk olarak 2011 yılında İstanbul'da düzenlenen Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesinin 121. toplantısında sunulmuş ve kabul edilmişti. Türkiye, sözleşmeye ilk imza atan ve ev sahipliği yapan ülke konumunda bulunmasına rağmen, 2021 yılında alınan bir karar ile İstanbul Sözleşmesi'nden resmen ayrılmıştı. Çekya hükümetinin son adımıyla birlikte, sözleşmeden çekilen veya onay sürecini donduran ülkelerin sayısı giderek artıyor. Bu gelişmelerin, önümüzdeki süreçte Avrupa Konseyi zemininde yeni siyasi ve hukuki değerlendirmeleri beraberinde getirmesi bekleniyor.
