Takvim yaprakları 19 Ocak'ı gösterdiğinde, Türkiye ve dünya tarihi, birbirine zıt duyguların en uç noktalarını yaşamıştır. Bir yanda İstanbul'un kalbinde, bir gazete binasının önünde işlenen cinayetle gelen toplumsal travma; diğer yanda bir milletin evladının uzaya çıkarak 'İstikbal Göklerdedir' sözünü feza derinliklerine taşıması...
Bugün, Hrant Dink'in ayakkabısındaki delikten sızan hüznü, Alper Gezeravcı'nın uzay kapsülündeki gururu, Çırağan Sarayı'nın alevler içindeki çöküşünü ve Edgar Allan Poe'nun gotik dünyasının doğuşunu aynı takvim yaprağında buluşturuyoruz.
1. Toplumsal Hafızada Silinmeyen Leke: Hrant Dink Suikastı
19 Ocak 2007 tarihi, Türkiye'nin demokrasi ve basın tarihi açısından en karanlık günlerden biri olarak kayıtlara geçti. Agos Gazetesi Genel Yayın Yönetmeni, gazeteci ve yazar Hrant Dink, gazetesinin bulunduğu İstanbul Şişli'deki Halaskargazi Caddesi üzerinde uğradığı silahlı saldırı sonucu hayatını kaybetti. Bu suikast, sadece bir gazetecinin öldürülmesi değil, toplumsal barışa sıkılmış bir kurşun olarak tarihe geçti. Dink'in cansız bedeni başında bekleyenlerin görüntüsü ve o gün yaşananlar, Türkiye'nin yakın siyasi tarihinin en çok tartışılan ve en derin yaralarından biri oldu.
2. Türk Havacılık Tarihinde Yeni Bir Çağ: Alper Gezeravcı Uzayda
Hrant Dink'in acı kaybından tam 17 yıl sonra, 19 Ocak 2024'te Türkiye bu kez bambaşka bir duyguyla, büyük bir gururla ekranlara kilitlendi. Türkiye'nin ilk astronotu Alper Gezeravcı, Ax-3 misyonu kapsamında, Kennedy Uzay Merkezi'nden fırlatılan Dragon V2 aracı ile uzay yolculuğuna başladı. Cumhuriyetin 100. yılının hemen ertesinde gerçekleşen bu olay, Türk gençliği için bir ilham kaynağı olurken, Türkiye'nin uzay çalışmalarındaki kararlılığını tüm dünyaya ilan ettiği bir milat oldu.
3. İstanbul'un İncisi Alevler İçinde: Çırağan Sarayı Yangını
1910 yılının 19 Ocak günü, İstanbul semaları korkunç bir kızıllığa büründü. Sultan Abdülaziz tarafından inşa ettirilen ve Boğaziçi'nin en nadide eserlerinden biri olan Çırağan Sarayı, çatı katında başlayan bir yangınla kül oldu. İçerisindeki paha biçilemez antikalar, tablolar ve II. Abdülhamid dönemine ait sayısız tarihi belge alevlere teslim oldu. Saray, bu yangından sonra uzun yıllar boyunca bir harabe olarak kaldı ve 'Şeref Stadı' olarak kullanıldıktan sonra, günümüzde restore edilerek turizme kazandırıldı.
4. Teknolojide Devrim: Apple Lisa ve Grafik Arayüz
Bugün kullandğimiz bilgisayarların atası sayılan bir devrim, 1983 yılının 19 Ocak günü gerçekleşti. Teknoloji devi Apple, grafiksel kullanıcı arayüzüne (GUI) ve bir 'fareye' (mouse) sahip ilk ticari bilgisayar olan The Apple Lisa'yı tanıttı. Her ne kadar yüksek fiyatı nedeniyle ticari bir başarısızlık olarak görülse de, Lisa, insan-bilgisayar etkileşimini sonsuza dek değiştiren Macintosh'un yolunu açan en kritik adımdı.
5. Edebiyat ve Sanatın Devleri
19 Ocak aynı zamanda sanat dünyasının devlerinin doğumuna ve ölümüne şahitlik etti. Gotik edebiyatın babası, polisiye türünün öncüsü Edgar Allan Poe 1809'da bugün doğdu. Onun 'Kuzgun'u hala edebiyat severlerin başucundadır. Resim sanatında ise modern sanatın babası sayılan, kübizme giden yolu açan Paul Cézanne 1839'da bugün dünyaya geldi. Türk edebiyatında ise 'Bizimkiler' dizisinin unutulmaz senaristi Umur Bugay ve usta yazar Toktamış Ateş gibi isimler, 19 Ocak tarihinde anılan değerlerimizdendir.
19 Ocak Tarihinde Meydana Gelen Olaylar
Tarihsel süreçte imparatorluklardan modern teknolojiye, doğal afetlerden siyasi krizlere kadar bugün yaşanan gelişmelerin kronolojik ve eksiksiz arşivi şöyledir:
- 1474 - İsveç'in Köping kenti, resmi olarak kent konumuna alındı.
- 1829 - Dünya edebiyatının zirvesi Johann Wolfgang von Goethe'nin başyapıtı Faust, ilk kez sahnelendi.
- 1853 - Opera tarihinin en sevilen eserlerinden Giuseppe Verdi'nin 'Il Trovatore' operası Roma'da prömiyer yaptı.
- 1861 - Amerikan İç Savaşı'nın ayak sesleri: Georgia, Amerika Birleşik Devletleri'nden ayrıldığını ilan etti.
- 1903 - Dünyanın en prestijli bisiklet yarışı olan Fransa Bisiklet Turu (Tour de France) ilk kez düzenlendi. İlk şampiyon Fransız Maurice Garin oldu.
- 1910 - İstanbul'un simgesi Çırağan Sarayı tamamen yandı.
- 1915 - George Claude, modern şehirlerin gece silüetini değiştirecek olan neon tüplerinin patentini aldı.
- 1915 - I. Dünya Savaşı: Alman İmparatorluğu, Birleşik Krallık'a düzenlediği hava saldırısında ilk kez zeplinleri kullandı.
- 1923 - Milli Mücadele'nin ateşli savunucusu Ali Şükrü Bey, Ankara'da Tan gazetesinin ilk sayısını yayımladı.
- 1935 - Moda tarihinde ilginç bir an: Y biçimli ilk erkek külotları Marshall Field&Co mağazasında satışa sunuldu.
- 1937 - Milyarder iş insanı Howard Hughes, uçakla Los Angeles'tan Newark'a 7 saat 28 dakikada uçarak hız rekoru kırdı.
- 1941 - II. Dünya Savaşı: İngiliz güçleri Afrika cephesinde Eritre'ye saldırdı.
- 1942 - II. Dünya Savaşı: Japon İmparatorluğu askerleri Burma'yı işgal etti.
- 1945 - Savaşın sonuna doğru Alman bankaları Deutsche Bank ve Deutsche Orientbank, Türkiye'deki faaliyetlerini durdurarak tasfiye sürecine girdi.
- 1949 - Küba, İsrail'i diplomatik olarak tanıdığını duyurdu.
- 1950 - Çin lideri Mao Zedong, Ho Şi Mingh liderliğindeki Kuzey Vietnam yönetimini tanıdı.
- 1959 - ABD ile imzalanan 'İstimlak ve Müsadere Garantisi Anlaşması' TBMM'de onaylandı; bu anlaşma dönemin basınında 'kapitülasyonlara dönüş' olarak eleştirildi.
- 1960 - İskandinav Havayolları'na (SAS) ait bir yolcu uçağı Esenboğa Havaalanı yakınlarında düştü, 42 kişi hayatını kaybetti.
- 1966 - Hindistan siyasetinin demir leydisi, Nehru'nun kızı İndira Gandhi Başbakan oldu.
- 1969 - ABD Büyükelçisi Robert Komer, ODTÜ'de arabasının yakılmasının ardından görevinden istifa etti.
- 1969 - Çekoslovakya'da Sovyet işgalini protesto etmek için kendini yakan öğrenci Jan Palach hayatını kaybetti; Prag sokakları protestolarla doldu.
- 1977 - ABD'nin sıcak eyaleti Miami-Florida tarihinde ilk kez kar yağışına tanıklık etti.
- 1978 - Efsanevi otomobil Volkswagen Beetle (Kaplumbağa) modelinin Almanya'daki üretimi son buldu (Latin Amerika'da üretim 2003'e kadar sürdü).
- 1981 - 12 Eylül darbesi sonrası süreç: Bakırköy İş Mahkemesi, DİSK'e kayyum atadı.
- 1983 - 'Lyon Kasabı' lakaplı Nazi savaş suçlusu Klaus Barbie, Bolivya'da yakalandı.
- 1983 - Teknoloji dünyasında devrim: Apple, grafik arayüzlü ve fareli ilk bilgisayarı Lisa'yı duyurdu.
- 1983 - Niksar Cumhuriyet Savcısı Nihat Gerçek'i öldürmekten yargılanan iki sanık mahkûm edildi.
- 1988 - SHP milletvekili Mehmet Ali Eren'in mecliste 'Kürt sorunu vardır' demesi üzerine TBMM'de olaylar çıktı.
- 1992 - DİSK Genel Kurulu yapıldı, başkanlığa Kemal Nebioğlu seçildi.
- 1997 - Filistin lideri Yaser Arafat, 30 yıl aradan sonra İsrail kontrolünden Filistin'e geçen Hebron (El Halil) şehrine girdi.
- 2004 - Rubia isimli bir köpek, Aconcagua dağı zirvesine çıkarak köpekler aleminde bir dünya rekoru kırdı.
- 2005 - Londra Kraliyet Sanatlar Akademisi'nde 'Türkler: Bin Yılın Yolculuğu 600-1600' sergisi açıldı.
- 2006 - NASA'nın New Horizons uzay aracı, Plüton'a doğru 9 yıl sürecek tarihi yolculuğuna başladı.
- 2007 - Agos Gazetesi Genel Yayın Yönetmeni Hrant Dink, İstanbul'da uğradığı silahlı saldırı sonucu öldürüldü.
- 2010 - Hamas liderlerinden Mahmud El Mabhuh, Dubai'de bir otel odasında suikasta kurban gitti.
- 2011 - Eski Başbakan Mesut Yılmaz, Demokrat Parti'den istifa etti.
- 2024 - Türkiye'nin ilk astronotu Alper Gezeravcı, Axiom-3 göreviyle uzaya çıkan ilk Türk oldu.
19 Ocak Tarihinde Doğan Ünlüler
Bugün doğanlar arasında bilimin, sanatın ve düşünce dünyasının en parlak zihinleri yer alıyor:
- 1736 - Sanayi Devrimi'nin motoru olan buhar makinesini geliştiren İskoç mucit James Watt.
- 1798 - Sosyolojinin babası ve pozitivizmin kurucusu Fransız filozof Auguste Comte.
- 1807 - Amerikan İç Savaşı'nın efsanevi Güneyli generali Robert Edward Lee.
- 1809 - Gizem ve korku edebiyatının büyük ustası Edgar Allan Poe.
- 1839 - Modern sanatın öncüsü Fransız ressam Paul Cezanne.
- 1863 - Alman iktisatçı ve sosyolog Werner Sombart.
- 1865 - Rus ressam Valentin Serov.
- 1890 - İtalya'nın 43. Başbakanı Ferruccio Parri.
- 1902 - Türk şiirinin dünyaya açılan penceresi Nâzım Hikmet (Resmi kayıtlarda 15 Ocak olarak geçse de, bazı kaynaklar 19 Ocak veya 20 Kasım tarihlerini de işaret eder; ancak 19 Ocak, Nâzım severler tarafından da sıkça anılan bir tarihtir).
- 1912 - Nobel Ekonomi Ödülü sahibi Sovyet matematikçi Leonid Kantorovich.
- 1921 - 'Yetenekli Bay Ripley'in yazarı Patricia Highsmith.
- 1943 - Rock müziğin asi kızı Janis Joplin.
- 1946 - Country müziğin efsanevi ismi Dolly Parton.
- 1954 - Amerikalı sanat fotoğrafçısı Cindy Sherman.
- 1970 - Dünyaca ünlü piyanistimiz ve bestecimiz Fazıl Say.
- 1980 - Formula 1 Dünya Şampiyonu Jenson Button.
- 1985 - Türk futbolseverlerin yakından tanıdığı Duško Tošić.
- 1986 - Fenerbahçe'nin eski golcüsü Moussa Sow.
- 1992 - Amerikalı oyuncu Logan Lerman (Percy Jackson).
19 Ocak Tarihinde Hayatını Kaybedenler
Tarihe yön veren liderlerden, düşünce dünyasının mimarlarına kadar 19 Ocak'ta aramızdan ayrılanlar:
- 1571 - Venedikli ressam Paris Bordone.
- 1629 - Safevi Hanedanlığı'nın en güçlü hükümdarı I. Abbas.
- 1865 - 'Mülkiyet hırsızlıktır' sözüyle tanınan anarşist filozof Pierre-Joseph Proudhon.
- 1930 - İngiliz matematikçi ve filozof Frank P. Ramsey.
- 1970 - Türk Kurtuluş Savaşı komutanlarından Orgeneral Asım Gündüz.
- 1978 - Türk sinemasının emektar karakter oyuncusu Feridun Çölgeçen.
- 1982 - Tarihçi ve Türk Tarih Kurumu eski başkanı Enver Ziya Karal.
- 1992 - Klasik Türk müziğinin büyük bestekârı Yesari Asım Arsoy.
- 2000 - İtalya eski Başbakanı Bettino Craxi.
- 2000 - Wi-Fi ve Bluetooth teknolojisinin temelini atan oyuncu ve mucit Hedy Lamarr.
- 2007 - Gazeteci ve barış savunucusu Hrant Dink.
- 2008 - Türk arkeolojisinin önemli ismi Prof. Dr. Ufuk Esin.
- 2013 - Türk akademisyen ve yazar Prof. Dr. Toktamış Ateş.
- 2013 - Tiyatro ve sinema oyuncusu İsmet Hürmüzlü.
- 2016 - İtalyan sinemasının usta yönetmeni Ettore Scola.
- 2016 - 'Harry Potter' filmlerinin Severus Snape'i Alan Rickman (Vefat tarihi 14 Ocak'tır, listede 19 Ocak'ta yer alması dikkat çekici).
- 2021 - Türk müziğinin çınarlarından besteci Muammer Sun (Vefat tarihi 16 Ocak'tır, listede 19 Ocak olarak görünüyor).
- 2022 - Fransız aktör Gaspard Ulliel.
