Türkiye'ye Ağrı Dağı'na tırmanmak için gelen yabancı bir antropolog, Doğubayazıt'taki Ru Sahaf adlı kafede karşılaştığı manzarayı kaleme aldı. Dünyanın farklı yerlerinde özel kedi kafeleri bulunurken, herhangi bir konsepti olmayan bu mekanda iki kedinin aniden kucağına oturması araştırmacıyı oldukça şaşırttı. Meksika veya Tokyo'daki özel alanların aksine, Türkiye genelinde kediler evlerde, restoranlarda ve otellerde doğal bir şekilde insanlarla iç içe yaşamını sürdürüyor.
Bu eşsiz bağ, yönetmen Ceyda Torun'un 2016 yapımı Kedi belgeseli ile de tüm dünyaya aktarılmıştı. Eleştirmen John Powers, bu belgesel üzerinden kedilerin şehri zenginleştirdiğini belirtiyor. Söz konusu yapım, insanların bu hayvanlara nasıl şefkatle yaklaştığını ve onların veteriner ihtiyaçlarını dahi nasıl karşıladığını gözler önüne seriyor. İnsan ve insan dışı varlıklar arasındaki bu köklü ilişki, yaklaşık 10 bin yıl önce Batı Asya'da başladı. Başlangıçta kemirgenleri kontrol etme yetenekleri için yerleşim yerlerine kabul edilen kediler, bugün siber uzay dahil insan varlığının olduğu her alanda kendine yer buluyor.
Osmanlı'dan Günümüze Kedilerin Tarihi Yolculuğu
Kedilerin Türk kültüründe nasıl bu kadar sevildiği sorusu, tarihsel ve dini temellere dayanıyor. Antropolog Kimberly Hart, bu durumun tarihsel olarak doğrulanabilir olaylardan ziyade kültürel hafıza ve efsanelere dayandığını ifade ediyor. İslam dininin ve Hz. Muhammed'in kedilere yönelik olumlu tutumunun bu toplumsal sevgideki payı oldukça büyük. Günümüzde İstanbul'da kedileri camisine kabul eden din görevlileri bulunuyor. Halk arasında yaygın olan "Bir kedi öldürürsen, bir cami yaptırmalısın" sözü de bu önemi kanıtlıyor.
Tarihçi Ekrem Buğra Ekinci'ye göre, kedilerin kemirgenleri avlama becerisi onları Osmanlı İmparatorluğu döneminde hanelerin vazgeçilmez bir parçası haline getirdi. 16. yüzyıla ait yazılı kaynaklar, İstanbul'da yerel halkın sokak hayvanlarını beslediği kedi hastaneleri ve bahçelerinin varlığını doğruluyor. Oxford merkezli bilim yazarı Michael Gross, kedilerin köpeklerin aksine vahşi atalarına kıyasla çok fazla değişmediğini ve bağımsız ruhlarını koruyarak insanlarla birlikte evrimleştiğini vurguluyor.
Farklı Kültürlerde Kedilere Yönelik Tutumlar
İnsanlar ve kediler arasındaki bu ilişki tarih boyunca her bölgede sorunsuz ilerlemedi. Orta Çağ Avrupa'sında kediler cadılıkla ilişkilendirilerek öldürüldü ve bu durum veba gibi salgın hastalıkların hızla yayılmasına yol açtı. Türkiye'de de 1830'lardaki kolera salgını ve yakın geçmişteki COVID-19 pandemisinin ilk günlerinde hastalıklardan korkan bazı kişiler evcil hayvanlarını terk etti.
Günümüzde küresel çapta vahşi kedi popülasyonu yaban hayatı için ciddi bir tehdit olarak görülüyor. Avustralya hükümeti milyonlarca kediyi itlaf etme kararı alırken, İstanbul'daki 100 bini aşkın sokak kedisi şehir sakinleriyle birlikte yaşamaya devam ediyor. Yönetmen Ceyda Torun, aktivistlerin zorluklarına ve bazı kedilerin kötü şartlarda yaşadığına da dikkat çekiyor.
Deprem Felaketinde İnsan ve Kedi Dayanışması
Tüm bölgesel ve küresel farklılıklara rağmen, insanlarla kediler arasındaki özel bağ gücünü koruyor. 2023'te yaşanan büyük deprem felaketi sırasında, insanların enkaz altında kalan kedileri kurtarmak için gösterdiği yoğun çaba dünya basınına yansıdı. Kurtarılan bazı kedilerin kendilerini kurtaran insanların yanından ayrılmayı reddetmesi, bu ilişkinin en net örneklerinden biri oldu.
Doğubayazıt'taki kafede yazı yazarken etrafını saran kedilerle kurduğu bağı anlatan araştırmacı yazar, ünlü yazar Ernest Hemingway'in "Bir kedinin mutlak duygusal dürüstlüğü vardır" sözüne atıfta bulunuyor. İnsanların aksine duygularını gizlemeyen bu canlılarla kurulan bağ, samimi bir dostluk olarak tanımlanıyor.
