Uzun süredir uluslararası güvenlik uzmanları ve ekonomi analistleri, özellikle silah üretimi ve uluslararası savunma sanayisinin ekonomik çıkarlarının bu durum üzerinde etkili olduğunu vurguluyor. Gerçekten de son yıllarda silah üreticilerinin gelirleri ve küresel silah ticareti artış eğiliminde, bu da bazı aktörler için çatışmaların sürmesinin ekonomik bir motivasyona dönüştüğü endişesini doğuruyor.
Global silah ticareti artıyor, gelirler rekor seviyede
Uluslararası araştırma kuruluşu Stockholm Uluslararası Barış Araştırma Enstitüsü (SIPRI) son raporunda, dünya genelinde savunma sanayisinin ve silah üreticilerinin gelirlerinde önemli bir artış olduğunu ortaya koydu. Buna göre:
Dünyanın en büyük 100 silah üreticisinin savunma ürünleri gelirleri önceki yıla göre ciddi oranda arttı.
Özellikle büyük çaplı çatışmaların sürdüğü bölgelerde silah talebi yükseldi.
ABD, Rusya ve bazı Avrupa ülkeleri, dünyanın en büyük silah ihracatçıları arasında üst sıralarda yer alıyor.
Bu artışlar, silah pazarının savaş koşullarında bile büyümeye devam ettiğini ve bazı şirketlerin ekonomik olarak bundan fayda sağladığını gösteriyor. Yani savaşın sürdüğü ortam, bu şirketler için bir pazar genişlemesine dönüşebiliyor.
Savaşta kâr edenler: Sektörün görünmeyen yüzü
Silah tüccarlarının savaştan kâr ettiği iddiası, bazı uzmanlar tarafından gündemde tutuluyor. Bu iddianın arka planında yatan faktörler şöyle sıralanıyor:
Yüksek talep: Çatışma ortamlarında ülkeler savunma harcamalarını artırıyor, bu da silah üreticilerine olan talebi yükseltiyor.
Devlet destekli satın almalar: Birçok ülke, askeri harcamaları için uzun vadeli sözleşmeler yapıyor, bu da üreticilere sürekli gelir sağlıyor.
Teknoloji yarışları: Savunma teknolojisindeki hızlı gelişme ve rekabet, silah pazarını büyütüyor.
Bu durum bazı analistlere göre, “savaş ekonomisi” olarak tanımlanan ve **çatışmaların sürmesinden ekonomik çıkar sağlayan bir yapının varlığına işaret ediyor.
Savaş ekonomisi etik mi?
Elbette uluslararası hukuk ve etik kurallar, savaşın bitmesini ve barışın hâkim olmasını hedefler. Ancak çatışmalardan kâr eden aktörlerin varlığı, bu hedefin önünde yeni bir engel oluşturuyor.
Eleştirmenler şu noktalara dikkat çekiyor:
Kaynak ayrılığı: Savaş döneminde ekonomik kaynaklar savunma sanayine yönlendiriliyor, bu da sağlık, eğitim ve altyapı gibi toplumsal ihtiyaçların arka planda kalmasına neden olabiliyor.
Kâr odaklılık: Bazı savunma şirketlerinin çıkarları, siyasi karar alma süreçlerine etki edebiliyor; yani savaşın sürmesi, ekonomik çıkarla ilişkilendirilebiliyor.
Barışın maliyeti: Savaşın yarattığı yıkım, toplumsal travma ve ekonomik yük, barışın sağlanmasını zorlaştıran bir psikolojik ve ekonomik baskıya dönüşebiliyor.
Bu eleştiriler, savaşın sadece siyasal veya askeri bir olay olmadığını, aynı zamanda ekonomik motivasyonların da sürece etki ettiğini söylüyor.
Küresel silah ticareti verileri ne diyor?
SIPRI ve diğer uluslararası kaynakların verilerine göre:
ABD, uzun süredir dünyanın en büyük silah ihracatçısı konumunda.
Birçok Orta Doğu ve Avrupa ülkesi savunma harcamalarını artırdı.
Küresel silah transferi son yıllarda yüzde 20’nin üzerinde artış gösterdi.
Silah ticaretindeki bu artış, özellikle çatışma bölgelerine yapılan satışlarla ilişkilendiriliyor. Bu satışların bir kısmı ulusal savunma ihtiyaçları için yapılırken bir kısmı ise tartışmalı bölgelere yönelik olarak aktarılıyor.
Barış için neden daha fazla yatırım yapılmalı?
Savaş ekonomisini eleştiren uzmanlar, şu noktalara dikkat çekiyor:
Barış yatırımı, askeri harcamalardan daha fazla toplumsal fayda sağlar.
Eğitim, sağlık ve altyapı projeleri, savaşın olumsuz etkilerini daha hızlı bertaraf eder ve toplumsal dayanışmayı artırır.
Savaş döneminde çekilen ekonomik kaynaklar, bu alanlara yönlendirildiğinde daha sürdürülebilir ve insani bir kalkınma sağlanabilir.
Bu eleştirel bakış, savaşın ekonomik avantaj sağlayan aktörlerine rağmen, barışın her açıdan daha kârlı ve etik olduğuna vurgu yapıyor.
ABD‑İsrail operasyonlarında kullanılan mühimmat maliyeti
ABD Savunma Bakanlığı verilerine göre, İran’a yönelik saldırıların **ilk 2 gününde yaklaşık 5,6 milyar dolarlık mühimmat kullanıldı. Bu saldırılarda yüksek maliyetli hava bombardımanları, füzeler ve diğer silah sistemleri yer aldı.
Birleşik analist tahminine göre savaşın ilk 100 saatindeki maliyet yaklaşık 3,7 milyar dolar, yani günlük 890 milyon dolara yakın seviyedeydi. Bunların büyük kısmı mermilerin yeniden stoklanması için harcandı.
CSIS’e göre mermi ve bombardıman maliyetleri toplam içinde en büyük gideri oluşturuyor; Tomahawk gibi uzun menzilli füzeler tek başına 2–3 milyon dolar civarında maliyete sahip.
Bu, operasyonların sadece ilk günlerinde ABD yönetimi için milyarlarca dolarlık doğrudan mühimmat maliyeti anlamına geliyor.
İran'ın silah kullanma maaliyeti
İran’ın stratejisi, pahalı batı savunma sistemlerini zorlamak için ucuz dronlar ve füzeler kullanmak üzerine kurulu. Analist hesaplamalarına göre:
Shahed tipi saldırı dronları: yaklaşık 20.000–50.000 dolar
Kısa ve orta menzilli balistik füzeler: yaklaşık 100.000–500.000 dolar civarında üretim ve fırlatma maliyetlerine sahip.
İran’ın bu dönemde 2.000’den fazla saldırı dronu ve 500’den fazla balistik füze kullanması, toplamda yaklaşık 60–235 milyon dolar arası bir harcama oluşturduğu tahmin ediliyor.
Her şeyin ötesinde
Aslında bu, ABD‑İsrail tarafına kıyasla İran’ın daha düşük maliyetli saldırı stratejisi izlediğini gösteriyor.
Küresel veri kaynaklarına göre, savaşlar ve gerilimler savunma harcamalarını artırıyor ve savunma üreticilerinin gelirlerini yukarı çekiyor. Örneğin SIPRI verilerine göre savunma sanayi gelirleri son dönemde yıllık %5‑6 artışla 69 milyar dolar seviyesine çıktı.
ABD global silah tedarikinde lider konumda ve özellikle Orta Doğu ülkelerine silah satışında çok büyük paya sahip. Suudi Arabistan yalnızca ABD’den silah tedarikinde toplam silah transferinin yaklaşık %12’sini alıyor.
Bu da şunu gösteriyor: savaşlar sadece devlet bütçelerini harap etmiyor; savunma sanayi firmalarına büyük gelirler yaratıyor denilebilir.
