İran’daki savaşın başlaması ve Hürmüz Boğazı üzerindeki gerilim, küresel havacılık sektörünü ciddi bir yakıt krizine sürükledi. Jet yakıtı fiyatlarının savaş sonrası yaklaşık iki katına çıkması, Avrupa ve Asya başta olmak üzere dünya genelinde uçuş iptalleri ve bilet artışları riskini artırdı.
IEA’dan kritik uyarı: Avrupa’nın yakıtı 6 hafta yetecek seviyede
Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) Direktörü Fatih Birol, Avrupa’nın jet yakıtı stoklarının “yaklaşık altı haftalık” seviyeye gerilediğini açıkladı.
Küresel ekonominin şimdiye kadarki en büyük enerji krizlerinden biriyle karşı karşıya kalabileceğini vurgulandı. IEA’nın yayımladığı son raporda ise bazı Avrupa ülkelerinin 20 günlük kritik stok seviyesinin altına düştüğü belirtildi. Raporda, stokların 23 günün altına inmesi halinde havalimanlarında doğrudan yakıt sıkıntısı yaşanabileceği uyarısı yapıldı.
Jet yakıtı maliyetlerin en büyük kalemi oldu
Jet yakıtı, rafinerilerde ham petrolden elde edilen gazyağı bazlı bir ürün olarak tanımlanıyor.
Uluslararası Hava Taşımacılığı Birliği’ne (IATA) göre jet yakıtı, havayolu şirketlerinin toplam giderlerinin yaklaşık yüzde 30’unu oluşturuyor.
Savaşın başlamasından bu yana jet yakıtı fiyatlarının kabaca iki katına çıktığı belirtiliyor.
IATA’dan “sarsıcı” değerlendirme ve iptal uyarısı
IATA Genel Direktörü Willie Walsh, IEA’nın değerlendirmelerini “sarsıcı” olarak nitelendirdi.
Walsh, Mayıs sonuna kadar Avrupa’da yakıt yetersizliği nedeniyle uçuş iptallerinin başlayabileceğini, Asya’nın bazı bölgelerinde ise bu durumun zaten yaşandığını söyledi. Ayrıca havayollarına, kriz halinde uygulanmak üzere yakıt rasyonlaması ve slot düzenlemeleri gibi planların hazırlanması gerektiği uyarısında bulundu.
Hürmüz Boğazı: Avrupa için kritik tedarik hattı
Enerji analistlerine göre Hürmüz Boğazı, Avrupa’nın uçak yakıtı ithalatının yaklaşık yüzde 40’ını karşılıyor.
Argus Media Avrupa fiyatlandırma uzmanı Amaar Khan, boğazın kapalı kaldığı her günün Avrupa’yı arz sıkıntısına bir adım daha yaklaştırdığını söyledi. Khan ayrıca savaşın başlamasından bu yana boğazdan hiç uçak yakıtı geçmediğini belirtti.
Havayolları maliyeti yolcuya yansıtmaya başladı
Yakıt krizinin etkisi havayollarına da doğrudan yansıdı. Birçok şirket:
Bagaj ücretlerini artırdı
Ek hizmet ücretlerine zam yaptı
Yakıt ek ücretlerini devreye aldı
Bilet fiyatlarına maliyeti yansıttı
İskandinav havayolu SAS, yakıt fiyatlarındaki artış nedeniyle nisan ayında en az 1000 uçuş iptal edeceğini açıkladı.
Avrupa’da rafineri açığı ve ABD’den artan tedarik
Avrupa’daki uçak yakıtının büyük kısmı yerel rafinerilerde üretiliyor ancak savaş nedeniyle arzın yüzde 20–25’i piyasadan çekilmiş durumda.
Bu açığı kapatmak için ABD, Avrupa’ya uçak yakıtı ihracatını artırdı. Nisan ayında ABD’den Avrupa’ya gönderilen miktar günde 150 bin varile çıkarak normalin 6 katına yükseldi.
Yakıt stokları kritik eşikte
IEA verilerine göre bazı Avrupa ülkeleri şu anda:
20 günlük güvenlik stokunun altına düşmüş durumda
23 gün altı seviyede ise fiili yakıt sıkıntısı riski oluşuyor
Asya ve Avrupa en riskli bölgeler
Analistlere göre:
En yüksek risk: Asya-Pasifik
İkinci sırada: Avrupa
ABD ise kendi üretim kapasitesi nedeniyle daha düşük risk grubunda yer alıyor.
Enerji uzmanı Jacques Rousseau, bazı bölgelerde “yakıtın tamamen tükenme riski” bulunduğunu söyledi.
Küresel arzda milyonlarca varillik açık
Yatırım uzmanı Pavel Molchanov’a göre Hürmüz Boğazı’nın kapalı olması nedeniyle dünya piyasasında günde 10–15 milyon varil petrol eksik kalıyor.
IEA’nın acil rezervlerden piyasaya sürdüğü 400 milyon varilin ise kısa vadeli çözüm olduğu belirtiliyor.
Yolcular için yeni dönem: daha pahalı ve daha belirsiz uçuşlar
Uzmanlara göre yolcuları bekleyen tablo:
Daha yüksek bilet fiyatları
Daha sık uçuş iptalleri
Daha az ucuz bilet seçeneği
Daha geç rezervasyon zorunluluğu
Cornell Üniversitesi’nden Prof. Christopher Anderson, bunun artık sadece fiyat değil havayolu ağ planlaması krizi olduğunu söyledi.
Havayolları zarar ve kesintilere gidiyor
KLM: 160 uçuş iptal
easyJet: 560 milyon sterlin zarar beklentisi
Lufthansa: eski uçakları filodan çıkarma
Delta: rafineri yatırımıyla korunma
United: 11 milyar dolar ek maliyet riski
Asya merkezli Cathay Pacific, Air India ve Emirates gibi şirketler ise yakıt ek ücretlerini ciddi oranda artırdı.
Genel tablo: küresel havacılık baskı altında
Uzmanlara göre kriz:
Yakıt arzı
Siyasi gerilim
Boğaz riskleri
Rafineri açıkları
nedeniyle uzun sürebilecek bir yapısal krize dönüşme potansiyeli taşıyor.
