İnsanlık tarihini anlatırken çoğu zaman yazılı metinlere yaslanıyoruz. Tabletler, papirüsler, kitabeler… Oysa aslında başka bir gerçek var: İnsanlık tarihinin yaklaşık %95'i, yazı icat edilmeden önce yaşandı. Yani 'tarih' dediğimiz şey, aslında çok daha büyük bir hikâyenin yalnızca son sayfaları.
Yazı Ne Zaman Ortaya Çıktı
Arkeolojik ve tarihsel verilere göre yazının ortaya çıkışı yaklaşık MÖ 3200 yılına tarihleniyor. Mezopotamya'da Sümerler tarafından geliştirilen çivi yazısı, insanlığın hafızasını taş ve kil üzerine sabitleyen ilk sistemlerden biri oldu. Bu tarih, çoğu tarih kitabında bir başlangıç çizgisi gibi sunulur. Çünkü yazı, kayıt tutmayı, yönetmeyi ve hatırlamayı mümkün kıldı. Ancak bu çizginin gerisinde kalan zaman, sayıca ve içerik olarak çok daha büyük.
Homo Sapiens Ne Kadar Eski
Modern insan olarak tanımladığımız Homo sapiens, bilimsel verilere göre en az 300 bin yıldır bu gezegende. Afrika'da bulunan fosiller, düşündüğümüzden çok daha erken dönemlerde bilişsel olarak gelişmiş insan topluluklarının varlığına işaret ediyor. Basit bir oranla bakıldığında tablo çarpıcı hale geliyor: 300 bin yıllık bir türün, yalnızca son 5-6 bin yılı yazılı. Geriye kalan on binlerce yıl ise sessiz.
Yazısız Ama Hikâyesiz Değil
Yazının yokluğu, hayatın yokluğu anlamına gelmiyor. Aksine. Bu uzun dönemde insanlar avlandı, aşık oldu, yas tuttu, şarkı söyledi, tanrılar yarattı, ritüeller geliştirdi. Bilgi, yazıyla değil; hafızayla, anlatıyla, bedenle ve tekrar yoluyla aktarıldı. Mağara resimleri, mezar ritüelleri ve sözlü gelenekler, bu büyük sessizliğin geride bıraktığı izler. Bugün mitoloji dediğimiz şeyin kökleri, işte bu yazısız çağlarda atıldı.
Tarih Yazıdan İbaret mi
Yazı, elbette bir devrim. Ancak aynı zamanda bir filtre. Yazıyı bilenlerin, yazabilenlerin ve yazmaya değer bulunanların hikâyesini bugüne taşıyor. Bu da şu soruyu beraberinde getiriyor: Yazıdan önce yaşayan milyarlarca insanın hikâyesi nerede? Arkeoloji ve antropoloji, bu sessizliği kırmaya çalışıyor. Taş aletler, kemikler, yerleşim izleri… Her biri, yazısız bir dünyanın kalıntıları.
İnsanlık tarihinin %95'inin yazıdan önce yaşanmış olması, bize mütevazı bir şey fısıldıyor: Bildiklerimiz, bilmediklerimizin yanında çok küçük. Belki de bu yüzden, tarih dediğimiz şey kesin cevaplardan çok yaklaşık hikâyeler sunuyor. Çünkü insanlığın en uzun dönemi, kelimelerle değil, izlerle anlatılıyor.
Metni düzenleyen, yorumlayan: Melih Can Muzaffer Aşcı
