Türkiye’de son yıllarda uygulanan ekonomik politikalar, yüksek enflasyon ve buna bağlı olarak yaşanan alım gücü kayıpları, piyasada nakit paranın kompozisyonunu kökten değiştirdi. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası verilerine göre, en büyük kupürlü banknot olan 200 TL’nin toplam banknot tutarı içindeki payı rekor seviyeye ulaşarak yüzde 90 sınırına dayandı. Bu durum, piyasada küçük değerli banknotların kullanım alanının ne denli daraldığını gözler önüne seriyor.
200 TL tek başına tedavülü domine ediyor
Ekonomi yönetiminin sıkı para politikası adımları ve enflasyonla mücadele programları sürerken, tedavüldeki banknot tutarı haziran ayı itibarıyla 928,4 milyar lira seviyesine ulaştı. Dikkat çekici olan ise bu toplam emisyon tutarının tam 823,6 milyar liralık kısmını 200 TL’lik banknotların oluşturması oldu. Matematiksel olarak toplam banknot tutarının yüzde 88,72’sine denk gelen bu oran, mayıs ayındaki bayram dönemi hareketlilikleri dışarıda bırakıldığında tarihi en yüksek seviye olarak kayıtlara geçti.
Küçük kupürlü paralar piyasadan siliniyor
TCMB verileri detaylı incelendiğinde, geçen yılın aynı ayına kıyasla 200 TL'lik banknotların payının 3,42 puan arttığı, buna karşın diğer tüm kupürlerin payının azaldığı görülüyor. Geçen yıl haziran ayında yüzde 11,17 olan 100 TL’lik banknotların payı bu yıl yüzde 8,16’ya geriledi. Benzer şekilde 50 TL’lik banknotlar toplam tutar içinde sadece yüzde 1,4’lük bir yer kaplarken; 20, 10 ve 5 TL’lik paraların toplam içindeki payı ise sembolik düzeylerde kaldı. 200 ve 100 TL’lik büyük banknotların piyasadaki toplam hakimiyeti ise yüzde 96,88’e yükseldi.
2009 yılından bugüne dramatik erime
2009 yılının Ocak ayında ilk kez dolaşıma sunulduğunda 200 TL, toplam banknot tutarının yalnızca yüzde 5,5’ini oluşturuyordu. Yıllar içindeki enflasyonist baskı paranın değerini eritirken, 2009’da tek bir 200 TL ile alınabilen mal ve hizmet sepeti, günümüzde ancak 5.143 lira ile satın alınabiliyor. Bir başka deyişle, geçmişin 1 adet 200 lirasının bugünkü karşılığı yaklaşık 26 adet 200 liralık banknota denk geliyor. Yapılan alım gücü hesaplamalarına göre, 2009 yılındaki 200 TL’nin bugünkü reel alım gücü 7,78 TL seviyesine kadar gerilemiş durumda.
Merkez Bankası yeni büyük banknot basacak mı?
Piyasadaki nakit ihtiyacı ve lojistik talepler nedeniyle kamuoyunda sık sık 500 TL veya 1000 TL’lik yeni banknotların basılıp basılmayacağı tartışılıyor. Ancak Merkez Bankası yönetiminin gündeminde daha büyük bir kupür planı bulunmuyor. TCMB yetkilileri, mevcut durumun nakit kullanımını sınırlandırdığını ve dijitalleşme ile birlikte kayıt içi ekonomiye geçişte önemli bir rol oynadığını ifade ediyor. Büyük kupür eksikliğinin yarattığı lojistik zorluklara rağmen, ekonomi yönetimi mevcut nakit yapısının kayıt dışılığı azaltma yönündeki etkisinden memnun olunduğunu belirtiyor.
