Uluslararası kamuoyunun dikkati, uzun süredir gerilimin tırmandığı Washington-Tahran hattındaki yeni diplomatik gelişmelere çevrilmiş durumda. Askeri müdahale söylemlerinin arttığı bir dönemde, diplomasinin devreye girmesi beklenirken görüşme adresinde yaşanan sürpriz değişiklik gündeme oturdu. 6 Şubat Cuma günü yapılması planlanan kritik İran-ABD görüşmeleri için daha önce İstanbul ismi ön plana çıkmışken, ibre son anda Umman'ın başkenti Maskat'a döndü. Bu adres değişikliğinin ardında basit bir lojistik tercihten ziyade, derin stratejik hesaplar ve bölgesel dengeler yatıyor.
Müzakerelerin Kapsamı ve Format Sorunu
Görüşmelerin İstanbul yerine Umman'a kaydırılmasındaki en temel etkenlerden biri, tarafların masaya getirmek istediği dosyaların uyumsuzluğu oldu. Diplomatik kaynaklardan edinilen bilgilere göre Tahran yönetimi, İstanbul'da yapılacak bir görüşmenin kapsamının genişlemesinden rahatsızlık duydu. İran, müzakerelerin kesin çizgilerle belirlenmiş nükleer dosya ve ambargoların kaldırılmasıyla sınırlı kalmasını talep ediyor. İstanbul seçeneği ise daha geniş kapsamlı bölgesel konuların da konuşulabileceği bir zemin olarak algılandı.
Yüz Yüze Değil, Dolaylı Görüşme Talebi
Bir diğer kritik ayrışma noktası ise görüşmenin yöntemi üzerinde yaşandı. İran tarafı, ABD heyetiyle doğrudan ve yüz yüze görüşmeye halen mesafeli duruyor. Diplomatik literatürde 'Maskat Modeli' olarak bilinen formatta, taraflar aynı otelde fakat farklı odalarda bulunuyor ve Ummanlı yetkililer iki heyet arasında mekik diplomasisi yürütüyor.
İstanbul'da yapılacak bir zirvenin ise doğrudan temas ihtimalini güçlendireceği ve dünya basını önünde liderlerin bir araya gelebileceği algısı, Tahran'ın 'kapalı kapılar ardında teknik görüşme' stratejisine uymadı. Özellikle Türk basınında yer alan, görüşmelere üst düzey ev sahipliği yapılacağı yönündeki iddialar, Tahran'ın daha düşük profilli bir görüşme isteğini perçinledi.
Bölgesel Rekabet ve Diplomatik Üstünlük
Görüşme yerinin değişmesinde Türkiye-İran ilişkileri ve tarihsel rekabet de belirleyici bir rol oynadı. Uzmanlara göre İran, İstanbul'da yapılacak ve olumlu sonuçlanacak bir zirvenin Türkiye'ye büyük bir diplomatik kazanım sağlayacağını öngörüyor. Tahran yönetimi, içinde bulunduğu zorlu süreçte bile bölgesel rakibi olarak gördüğü Türkiye'nin 'sorun çözücü merkez' olarak öne çıkmasını ve bu yolla güç kazanmasını istemiyor.
Kafkasya'dan Suriye'ye uzanan geniş bir coğrafyada Türkiye ile rekabet halinde olan İran, arabuluculuk rolünün Umman gibi daha nötr ve tehdit oluşturmayan bir aktörde kalmasını tercih ediyor. Umman'ın tarihsel olarak mezhepsel gerilimlerin dışında kalması ve İran'a karşı sert bir tutum takınmamış olması da bu tercihi güçlendiriyor.
Uranyum Stokları ve Rusya Faktörü
Masanın bir diğer önemli başlığı olan zenginleştirilmiş uranyum stokları da yer seçiminde etkili oldu. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı verilerine göre ciddi bir stok biriktiren İran'ın, bu maddeleri ülke dışına çıkarması talep ediliyor. Görüşmelerin İstanbul'da yapılması halinde, bu stokların teslimi konusunda Türkiye'nin adının geçmesi ihtimali Tahran'ı endişelendiren bir diğer unsur. İran, olası bir takas veya teslim sürecinde Türkiye yerine Rusya ile çalışmayı stratejik olarak daha uygun buluyor.
Medya Baskısından Kaçış
Son olarak, İstanbul'un küresel medyanın ilgi odağı olması, İran'ın 'sessiz diplomasi' arayışına ters düştü. Maskat, kamuoyunun radarından uzak, daha teknik ve steril bir müzakere ortamı sunarken; İstanbul'daki yoğun medya ilgisinin sürece zarar verebileceği düşünüldü. Ayrıca İran, yer değişikliği kararıyla süreci yöneten taraf olduğu ve şartları kendisinin belirlediği mesajını vererek, masaya psikolojik bir üstünlükle oturmayı hedefliyor.
